على محمدى خراسانى

25

شرح منطق مظفر (فارسى)

اصولا قوهء خيال در كودكان و در سنين كودكى خيلى قوى است و هر كودكى به تناسب محيط زندگى ( و امورى كه با آنها انس دارد و به نحوى از آنها ترسيده يا خوشش آمده ) تصويرهاى خياليه‌اى را در ذهن خود مىپروراند و گاهى آنقدر خيالش قوى است كه از تصوير صحنهء وحشتناك ، فريادش بلند مىشود . در زنها كه جهات احساسى و عاطفى قوىتر است ، اين تصويرها بيشتر است . كسى كه مشابه چيزى را ديده مىتواند شبيه آن را تصوّر كند . مثلا وقتى به كسى مىگويى مىخواهيم به مشهد مقدّس مسافرت كنيم او كه هرگز مشهد را نديده ، چون شهر قم را ديده و تصويرى از خيابانها ، مغازه‌ها ، ميادين و پاركها در ذهن دارد ، مشهد را نيز در ذهن خود شبيه قم تصوير مىكند كه خيابان‌هايى مانند قم دارد . يا مثلا حرم حضرت رضا عليه السّلام را ديده كه داراى گلدسته‌ها ، گنبد ، صحن ، رواقها ، حرم و ضريح است . وقتى به او مىگويى مىخواهيم به زيارت امام حسين عليه السّلام برويم ، پيشاپيش از حرم سيد الشهداء تصويرى شبيه حرم امام رضا عليه السّلام مىسازد . اين تصويرسازى به واسطهء قوهء خيال است . در اين مرحله نيز پاره‌اى از حيوانات با انسانها مشترك بوده و تصويرهاى خياليه دارند و برخى مزه‌ها را بيشتر دوست دارند و از بعضى بوها بيشتر خوششان مىآيد . ويژگى صور خياليه اين است كه داراى مادّه نيستند ولى داراى مقدار هستند . 3 . علم وهمى : انسان مىتواند قدم از محسوسات ، صور حسّيه و خياليه فراتر گذاشته و يك سلسله معانى جزئيه را نيز ادراك كند . ( معانى در مقابل صور ، يعنى امورى كه از مقوله معنا بوده و امرى مجرّد هستند نه مادّى . جزئيه در مقابل كلّيه ، كه انسان معانى كلّيه را به بركت عقل ادراك مىكند . ) مثلا كودك انسانى محبّت والدين خود را ادراك مىكند . ( محبت از امور معنوى و جزيى است ، يعنى اضافه به والدين دارد و گرنه محبّت كلّى با وهم ادراك نشود . ) عداوت دشمنان و كسانى كه او را دوست ندارند نيز درك مىكند و نيز خوف آدم خائف را كه از صحنه‌اى ترسيده ادراك مىكند ، با اينكه ترس ، امرى معنوى و باطنى است ، ولى از راه آثار و نشانه‌هاى چهرهء شخص ، قابل ادراك است . همچنين غم و اندوه انسان مصيبت‌زده و داغ‌ديده را ادراك مىكند و نيز شادمانى و سرور و انبساط آدم مستبشر و بشارت داده شده را ادراك مىكند . تمامى اينها معانى جزئيه هستند و با قوهء واهمه ادراك مىشوند . در اين قدم نيز برخى از حيوانات با انسان شريك هستند ، و بقول مرحوم ملاصدرا :